ŞAHGÖLÜ

Aşkale’nin Haydarhacı Köyü sınırları içerisinde, Dumanlı Dağı üzerinde, 2400 metre rakımlı Şah Yaylasında bulunmaktadır. Bir krater gölü olan Şahgöl’ün en derin yeri 10 metredir. 

Kasım-Nisan ayları arasında donan göl sularının, yaz aylarında sıcaklığının en fazla 18ºC 'ye yükseldiği tespit edilmiştir. 

Gölde dağ alabalığı olarak bilinen ve Anadolu alabalığı da denen Salmo trutta macrostigma yaşamaktadır.

Göl çevresi yaz aylarında mesire alanı olarak kullanılmaktadır.

Kaynak: Alınteri Zirai Bilimler Dergisi

PASİNLER OTLUKKAPI SULAMA VE HİS GÖLET

Erzurum'a 46 km ve Pasinlere 10 km mesafede, Otlukkapı Köyü sınırları içerisinde ve Aşağıdere üzerine taşkın koruma ve sulama amaçlı inşa edilmiş bir gölettir.

Tamamlandığı Yıl: 2017
Depolama : 0,17 milyon m3
Temelden Yüksekliği: 27 m
Sulama Alanı: 1000 Dekar

YEDİGÖLLER (İSPİR)

Yedigöller; Erzurum’a 176 km, İspir’e ise 30 km mesafede, Kaçkar Dağlarının eteklerinde ve 3050 metre rakımda Moryayla mevkiinde oluşmuş irili ufaklı yedi adet buzul gölünden meydana gelmektedir. 

Göllerin suları Yedigöl Deresi aracılığıyla Salaçur Vadisi’nden geçerek Çoruh Nehri’ne ulaşır ve ünlü kırmızı benekli alabalığa ev sahipliği yapar. Bu nokta Çoruh Nehrinin kaynağı kabul edilir.

TEPSİCİK GÖLETİ

Erzurum Büyükşehir Belediyesince yapılan çalışmalar sonucu inşasına 2014 yılında başlanılan ve 2015 yılı sonunda su tutması tamamlanan  Erzurum’a 47 km mesafede ve Aşkale’nin Tepsicik Köyü sınırları içerisinde oluşturulan bu gölet; 10 metre dolgu yüksekliği  ile 2 milyon 250 bin metreküp su tutma kapasitesine sahiptir.

UZUNDERE DERESİ

Uzundere ilçemize adını veren bu dere, ilçeyi ortadan ikiye bölerek akmaktadır.

Uzundere Deresi'ni 62 dere beslemektedir. Bu derelerin çok büyük kısmı yağmur yağdığı zamanlar faal duruma geçmektedirler.

Uzundere Deresi, Uzundere ilçesi içinden Tortum Çayı'na akmaktadır. Bu dere yüzünden Uzundere ilçesi önemli oranda sel tehdidi altındadır. Nitekim bu dereden her yıl birkaç kez sel gelmektedir. 1954 yılındaki büyük selde, ilçemiz çok büyük oranda zarar görmüştür.  Uzundere Deresi ve yan kollarının taşkın koruma çalışmaları devam etmektedir.

Kaynak-Uzundere Belediyesi

ERZURUM’UN AKARSU-GÖL-BARAJ ve GÖLETLERİ

Erzurum akarsu kaynakları bakımından çok zengindir. Türkiye’nin en yüksek yerlerinden olan il toprakları, sıradağlar ve yüksek yaylalarla kaplıdır. Karların erimeye başladığı Mart sonlarından Haziran sonlarına kadar akarsular için "Kabarma" dönemidir. Akarsu yataklarının derin olması nedeniyle genellikle su taşkınlığı meydana gelmez. Erzurum İli, Çoruh, Aras ve Fırat Havzalarının birleşme noktasındadır. Üç havza ana akarsu kaynaklarını Erzurum dağlarından alır.  

Erzurum’da 100 yıl önce her yerden su fışkırırken, şehrin göbeğinden 3 büyük akarsu geçerken ve bu akarsuları 40 larca değirmen süslerken, malesef bugün onlardan yoksunuz ama genede şükür denecek derecede akar sularımız mevcuttur. Biz yalnızca önemlilerinden bahsedeceğiz. 

Erzurum İli göller bakımından ise zengin değildir. İlde doğal göller azdır. Yapay göller ise, yeni yeni oluşmaktadır. İlin en önemli doğal gölü, Tortum çayı üzerinde oluşmuş, bir heyelan-sed gölü olan, Tortum gölüdür. 

Yapay göller arasında Serçeme Çayı üzerinde yer alan Kuzgun Barajı (10.3 km²), Lezgi suyu üzerindeki Palandöken Göleti (22 km²), Aras Irmağı üzerinde Söylemez Barajı (14.2 km²) başlıcaları olarak burada belirtilebilir. 

Ayrıca Hınıs Başköy, Pazaryolu, Kaletepe, Bağbaşı, Büyükbahçe ve Karasu II Baraj inşaatları halen devam etmektedir.

Yeşili az olan yöreye barajlar ve göletler ayrı bir renk ve ahaliye ayrı bir soluk getirmiştir.

KARASU

Karasu; Fırat Irmağının en önemli koludur. Murat Suyu ile birleşerek Fırat’ı oluşturur. Erzurum topraklarında ırmağın uzunluğu 160 km.dir. 

Erzurum Ovasının kuzeydoğusundaki Dumlu Dağı'nın eteklerinden doğar, batıya doğru akarak Gürcü Boğazını geçtik ten sonra, Kargapazarı Dağ'ından gelen küçük bir çayla birleşerek Erzurum Ovası'na girer, daha sonra güneybatı yönünde akarak Erzurum Ovasını geçer. Ovanın batısında, Ovacık yaylalarından gelen Serçeme Deresini alır ve 60 km uzunluğundaki Aşkale Boğazına girer. 

Erzincan istikametine akan Karasu daha sonra Erzurum'un Palandöken Dağlarından kaynayan Tuzla Suyunu da kendisine katarak yolculuğuna devam eder. Erzincan’ı baştan sona kat ederek, Munzur Dağlarının kuzeybatısından keskin bir şekilde 90 dereceye yakın  güneye doğru döner Keban’ın 12 km. kuzeyinde Murat Suyu ile birleşerek Fırat’ı oluşturur. 

Hemen, hemen bütün güzergâhı derin vadiler ve engebeli araziler olduğu için ilin tarımına pek katkısı olmaz.

ÇORUH NEHRİ

Çoruh Nehri; Mescit Dağ kütlesinin batı yamaçlarından doğup, önce güneybatı yönünde akar. Bayburt yakınlarında kuzeye doğru yönelir. Hart Ovası’nda birden doğuya döner; Çoruh dağlararasında daralıp genişleyen oluk biçimindeki vadiden akarak kuzeydoğuya yönelir. Oltu Çayı’nı, Tortum Suyu’nu ve Artvin yakınlarında Berta-Şavşat Suyu’nu aldıktan sonra kuzeybatıya döner ve Muratlı yakınlarında Gürcistan’ a geçer. 

Kimi kesimleri ulaşıma elverişli ırmağın Türkiye sınırları içerisindeki uzunluğu 450 km. dolayındadır.

Rafting için elverişlidir ve bu sporu yapanların çok beğendiği parkurlara sahiptir.

PULUR ÇAYI

Karasu'nun bir kolu olan Pulur Çayı Tabye dağından doğup, Aziziye yakınlarında Karasu'ya karışmaktadır. 
Toplam uzunluğu 43 km. olup, tamamı Erzurum İli sınırları içinden geçmektedir. Debisi 2 m3/sn.dir.

Bölge tarımına katkı sağlamakta ve toprakları daha verimli hale getirmektedir.

SERÇEME ÇAYI

Karasu'nun kolu olan Serçeme çayının başlangıç noktası Yıldız Dağı olup, Aşkale yakınlarındaki Çağdariç Köprüsünde Karasu'ya karışır.

Toplam uzunluğu 69 km. olup tamamı ilimiz sınırları içinde kalmaktadır. Debisi 9 m3/sn.dir. 

Üzerine Kuzgun Barajı inşa edilmiştir, yöre için elektrik sağlamada ve sulamada çok önemlidir.

OLTU ÇAYI

İki ana koldan oluşan Oltu Çayı, geniş bir havzanın sularını toplamaktadır. Birinci kol, Kargapazarı dağlarının kuzeydoğu yamaçlarından çıkar. Oltu ilçesini geçtikten sonra, Kars’ın Sarıkamış ilçesinin batısında Allahüekber dağlarından çıkan ve Şenkaya ilçe merkezinin içinden geçen ikinci kolla birleşir. Olur ilçesinin güneyinde kuzeybatıya yönelerek Artvin il sınırlarına girer ve Çoruh Irmağı ile birleşir.

Oltu ve çevresindeki verimli toprakların can damarıdır. Yatağı fazla derin olmadığı için sulamaya elverişlidir ve taşıdığı alüvyonlar nedeni ile çevresindeki toprağı tarıma uygun hale getirmiştir.

TORTUM ÇAYI

Dumlu Dağından çıkan Tortum Çayı, Tortum ilçesi'nin de bulunduğu havzanın bütün sularını toplar ve Tortum Gölü'ne dökülür. Gölün kıyısında büyük bir çağlayan oluşturur. Daha sonra Artvin il sınırında Oltu Çayı ile birleşir.

Erzurum ilinin en önemli havzalarından birini oluşturan Tortum Havzasında Tortum Çayı, ekolojik, çevresel ve turizm açısından önemli bir yere sahip olan Tortum Gölüne dökülmektedir.

Tortum Çayı, başlangıcı olan Yumaklı ve Akbaba’dan çıkan çaylarla oluşmakta Tortum Havzasını geçerken, civardan gelen çeşitli derelerin sularıyla beslenerek Tortum Gölü’ne akmaktadır. Ayrıca dik yamaçlı derin vadilerden gelen küçük dereler Tortum Çayını beslerler. Yöresel olarak “Tortum Deresi“ diye adlandırılır.

İlkbahar aylarında karların da erimesiyle oluşan seller erozyon’ a sebep olmakta ve bunlar Tortum çayı marifetiyle göle taşınmaktadır.

Tortum çayı, Tortum gölünden çıktıktan sonra gölün aşağı vadisinde aynı isimle çıkarak Tortum Şelalesini meydana getirir.(Bu şelale Türkiye’nin en yüksek şelalesi,aynı zaman da Dünyanın 12. Büyük şelalesidir.) Yusufeli kıvrımında Oltu çayı ile birleşerek Çoruh ırmağını meydana getirir ve Karadeniz’e dökülür.

Tortum çay'ının en büyük iki kolundan biri, Tortumkale suyu diğeri de Ödük deresidir.

ARAS NEHRİ

Aras Nehri; Bingöl Dağlarının Erzurum il sınırları içinde kalan kuzey yamaçlarından doğar. Tekman Yaylası'nın bütün sularını toplayan Aras Irmağı Sakaltutan Dağları'nın doğusundaki havza içerisinde kuzey yönünde akar. Sakaltutan dağı ile Topçu dağı arasında kalan, derin ve sarp Mescitli Boğazı'nı geçtikten sonra Pasinler Ovası'na iner. Yukarı Pasin havzasının sularını toplayarak gelen Hasankale (Pasinler) Çayı'nı alır ve kuzeydoğu yönünde akarak il sınırları dışına çıkar.  

Erzurum-Kars platosunun güneyindeki çöküntü alanlarında akarak Ermenistan sınırına ulaşır. Burada yine bir sınır akarsuyu özelliğindeki Arpaçay ile birleşir. Iğdır Ovası boyunca Türkiye -Ermenistan ve Türkiye - Nahcivan sınırını çizer. 

Azerbaycan toprakları içinde Kura ile birleşir. Birleşmeden sonra, Hazar gölü kapalı havzasına dökülür. 

Aras Irmağı’ nın Türkiye toprakları içinde uzunluğu 548 km. bütün uzunluğu ise 1059 km.’ dir. 

HINIS ÇAYI

Tekman Yaylası'nın güneyini sınırlayan Bingöl Dağları'nın doğu yamaçlarından çıkan Hınıs Çayı yaylanın sularını topladıktan sonra doğu yönünde akar. Hınıs ovasının ortasından geçtikten sonra il sınırları dışında Murat Irmağı ile birleşir. 

NARMAN ÇAYI

Narman ilçesi akarsu bakımından fakir olup ilçeye bağlı Karapınar köyünden gelen dereye Demirdağ ve Beyler köyünün derelerinin de  katılmasıyla oluşan çay vadi boyunca akar. Sulu tarım bu çayın vadisi boyunca oluşturulmuş tarlalarda yapılır. 

Başkale, Mercimekli ve Güllü köylerinin bulunduğu muhitteki kaynaklardan oluşan bir dere daha vardır. Yazıktaş köyünden geçen bu dere Ekreğin Çayı ismiyle anılır. Ekreğin Çayı ve Narman Çayı ilçe merkezinin dışında birleşerek Oltu Çayına karışır.

TORTUM GÖLÜ

Bölgenin en önemli gölü Tortum Gölü'dür. Tortum çayının, çevresindeki Kemerlidağ'dan toprak kayması sonucu inen toprak yığını ile kapanmasıyla oluşmuş bir heyelan-sed gölüdür.

Tortum Çayı toprak kaymasıyla oluşan seddin doğusunda dolaşır ve burada yaklaşık 50 m yüksekliğinde bir çağlayan oluşturur.

Hidroelektrik enerji üretimi için değerlendirilen bu göl, turistik yönden de büyük önem taşımaktadır.

Göl; "Tortum Gölü" diye anılmasına rağmen, 1997’ de ilçe merkezi yapılan Uzundere İlçesi sınırları içinde kalır. 

Gölün suları, 1963 yılında faaliyete geçen ve 1 km kadar kuzeyindeki alçak bir boğazda kurulmuş olan Tortum santralını çalıştırmaktadır. Fazla sular ise, serbest akışa bırakılarak, Tortum çağlayanını oluşturmaktadır.

Alanı yaklaşık 8 km² kadardır.

KUZGUN BARAJI

Serçeme Çayı üzerine kurulmuştur. Sulama ve enerji üretme amaçlıdır. Gövdesi kaya dolgu şeklinde inşa edilmiştir. Baraj gölü alanı 12 km2 dir. Sulama alanı 49895 ha., elektrik üretim gücüde 22,7 MW dır. Temelden yüksekliği 120 metredir. 

Baraj 1985-1998 yılları arasında tamamlanmıştır.

DEMİRDÖVEN BARAJI

Erzurum Pasinler'de Tımar Deresi üzerine 1986-1996 yılları arasında yapılmıştır. Sulama amaçlı kullanılan bir barajdır. Kum ve çakıl dolgu şeklinde inşa edilmiştir. 

Göl alanı 1,45 km2, göl hacmi 34,5 hm3 ve sulama alanı 11676 ha.dır. Temelden yüksekliği 65 metredir.

PALANDÖKEN BARAJI

Erzurum İlinin 46 km güneybatısında Çat ilçe merkezine 9 km mesafede, Lezgi Çayı ile Pisyan Deresi üzerinde yer almaktadır. 

Palandöken barajında depolanacak   suyun 70,30 hm3 ‘ü içme suyuna, 45,64 hm3 ise sulama suyunda kullanılmaktır. Baraj inşaatı 1994-2005 yılları arasında yapılmıştır. Baraj gölü alanı 22 km2, hacmi ise 295 hm3 dür. 

İnşa türü kum ve çakıl dolgu şeklindedir.  Temelden yüksekliği 50 metredir.

ŞENKAYA GÖLETİ

Erzurum Şenkaya İlçesi Kireçli Köyü sınırları içerisinde ve Kireçli Deresi üzerine kurulmuştur ve sulama amaçlıdır. 

İnşaatı 1955-1958 yılları arasında yapılmıştır. Gövdesi toprak dolgu tiplidir. 2,8 hm3 su kapasitesine sahiptir, 350 ha sulama alanı vardır. Temelden yüksekliği 14 metredir.